Oorlogsdagboek

Oorspronklike dagboek in besit van Phil Joubert, plaas Verlies, Distrik Vryheid.
Getranskribeer deur H. Labuschagne, Desember 2003.

Figuur 15. Die oorlogsdagboek van Len Labuschagne. Die sakkie waarin die boeke gebêre word, aan linkerkant, is tipies van die handewerk van sy skoonmoeder, Martha Sophia Klopper.

Maandag—Moesten vyandelike positie bestorm en inemen. Posities gehouden tot Woensdag. VC Ziervogel in hand gewond door [Kapt Maggie/Mags] en Comt [door/dan? Mars?] [] Comt + Gen & Gen is [beschom/bescherm?]

Zÿn uit Witrivier vertrokken. Kwamen donker by Oom C.K. Snr aan. Die ou regte hoenderkop.

Op Beaumaris oorgebleven. Maandag en Dinsdag ook hier oorgebleven. Andries Maandag namiddag naar Amersfoort. Vertrokken vm. hamels te halen. Hy kwam Dinsdag namiddag terug. Abraham, Hendrik en myself Dinsdag uit geweest op expeditie naar Waterval. Dinsdag avond allerhande gekheid gehad.

[Anton/Andries?] en Hannie naar Witrivier vertrokken. Andries afgevaardigd met deputasie naar vyanden bÿ de Bad[15]. Der Comdt Gen. Generaal en VC naar commando vertrokken doch konden niet verder dan Kromrivier [Kromhoek?]. Algemene buitmakery onder bottel ingelegde perzken.

Hendriks paard onbruikbaar, ten gevolge van een zeer rug; derhalwe vertrek hy naar Driefontein[Abr?] en myself nadat wÿ by Ds. Knobel[16] een weinig afgezadeld hadden, reisden tot in het lager, by huis van Cornelis {Goorsen?].

Verleden nacht ondervonden dat op commando geen vier bedden te kregen zÿn. We lagen te rooken, over onze vyanden te spraken; en verkeerden in algemeen in toestand van “[olce ?] farmers.”

Hebben te doen, deur [?] kooken en baden. Verleden nacht op brandwacht geweest. Ale hadden pas klaar met baden of er kwam rapport dat de Engelschen aan het uittrekken waren. Dadelÿk opgezadeld en we stormen en rand links anderkant huis van Laas. Toen we op den rand uitkwamen, waren voetgangers gou onder bereik der Mausers (100 yds). Alle openden vuur en ze antwoorden. Weldra begonnem de kanonnen ook te buldren. Toen begonnen de burgers “vol moed” te retereren. ‘n Paar burgers en ik dacht dat wÿ beter werk zouden kunnen verricht door ‘n paar honderd treden naar de linker hand positie te gaan nemen. Doch in plaats dat de burgers daarheen joegen stormden ze de vlakte af. Wilmoed ging met my “op hol”, doch in het randtje kreeg ik hem tot stilstand.

Figuur 16 Voorbeeld van ‘n 75 cm “Franse kanon,” oftewel, ‘n Creusot kanon.

Oom Frans bleeft by mÿ, en toen wy om het rantje reden, vuurden de Roojes een sarsie met de kanonnen, die net op ons barsten, doch gelukkig ons niet bezeerden. De burgers waren totaal verspreid en we kwamen eerst bÿ ‘n officier naby randjes by Strydkraal,. De Rooyes begonnen op een onzer Fransche kanonnen[17] te vuuren. De bommen net kort over ‘n paar van ons gaandends. Er kwam order op te rukken naar randje bovenkant huis van L. Swanepoel doch dit gebeurde eerst nadat wÿ ‘n kansje hadden ketel te koken. Wy kwamen ongeveer 1500-1700 treden van khakis op ‘n randje en staken hen ongeveer een uur onder lood. Toen het donker werd trokken we terug en G v.d. Merwe werd in nek verwond. Cornelis Lourens werd in morgen in bout gewond. Kwamen laat in avond in lager. In nacht koud en weinig regen.

Mist klaar vroeg op. We trokken uit in richting Graskop. Wind koud en was ook tamelÿk sterk. Vertoefden lang in laagte links van Goodwins[18] huis. Ongeveer 2 uur nm reden we naar randjes waar we gisteren avond gevochten hadden. Engelschen hadden waarschÿnlÿk in nacht teruggetrokken. ‘n Beweging werd door vÿand gemaakt in richting Strydkraal.

We joegen heen doch er was niets te doen. Lyddite kanon[19] loste eenige schoten op ons, terwyl over vlakte by Goodwin reden. Kwamen laat in lager, honger en [moeg?].

Trokken vroeg uit naar radnjes te Strydkraal. Engelsche groot kanon begon vroeg hevig te bombardeerden. Ongeveer 12 uur kwamen paarden ruiters in gezicht, hun voorhoede door ons terug geschoten terwyl macht door Standertonners met hulp van ons Maxim-Nordenfeldt[20]—teruggedreven werd.

Figuur 17 ‘n Boere Maxim-Nordenveld-kanon wat tydens die belef van Mafeking gebruik was. Dit was algemeen bekend as ‘n “pom-pom” weens die snelvuureienskap van die kanon.

Een hevig bombardement begond op ons los te breken; doch meer op randje waar slechts weinige burgers waren. [Twee?] paarden gewond. Onder dekking van kanonnen kwamen voetvolk nader. Aan ons linker front word hard gevogd en met klein geweer. Wÿ namen positie in by voorste randje en niet lang of Ingelsche spionen kwamen in gezicht; doch voor ongehoorsaamheid van zekere burgers zagen ze ons en voetgangers kropen uit achter kraken, 400 treden van ons en openden vuur on ons. Ons positie was alles-elendigs die van mÿne was [bietje?] beter. In tuschen begonnen kanonnen ook op ons te vuuren. We krygen order terug te trekken, naar ‘n tweede randje even slecht als het eerste. Bÿ ons terugtreken werden 2 manschappen der verkennings Korps gedood. Bÿ tweede randje schoten kanonnen met zooveel intensiteit dat wÿ daar ook moesten retireeren. De voetgangers schoten toen [terug?] op ons die achter waren. Niemand echter bezeerd. Bom maxim schoot op Engelschen tot na zonsondergang en toen trokken we terug naar lager, en kwamen laat aan.

Vrydag (27) kwam brandwacht rapport indienen dat Engelschen alby plaats van Goodman waren. We trokken uit. Alle werd deur hun kanonnen ‘n weinig geschoten. Dood twee makkeren. Ze we terug.

Zaterdag (29) alles weer rustig. In den namiddag is Abraham en myzelf naar Amersfoort gegaan.

Zondag (29) by Ds. Knobel gebleven tot laat in middag, toen teruggegaan na lager.

Ongeveer 9 uur vm kwamen brandwacht rapporteeren dat ingelschen aan het trekken waren. Toen reden spoedig naar randje waar gisteren acht dagen geleden gevochten werd. We (zes man) schoten Engelsche spioenen terug; terwÿl we degelyk door Ermeloers onder lood gestoken worden. Mÿn paard byna geschoten. Toe reden op bult aan ons linker front en bÿgonnen op Engelsche spioene te schoten, ze schoten ook terug. Veld cornet Swart[21] kwam toen ook bÿ ons. We bemerkten ‘n troep Engelsche ruiters (0ver 100) langs [sinner?] afkomen; we stormen hen, en ze joegen ook al spoedig terug. We zetten hen ‘n groot afstand achterna en dooden zowat 4. Kapt. Wilby[22] gewond en een Krÿgsgevangen gewond. We vertoef den toen in laagte tot laat. Toen we weer de randje [her?] bereden; en sommige van onze burgers kregen de terugtrek konde troepen goed onder de kogels. Ik stapte op randje uit, en toen loste de Rooÿes eenige kartetsen vlakvoor mÿ. Na sononder gaan trokken wÿ terug naar lager.

Abraham, Hendrik en myself naar Amersfoort gewees om perden te laten beslaan, dog de smid was te bezig, zo zÿn wÿ Zaterdag (4) weer naar dorp geweest en hebben paarden beslaan gekregen.

Zondag (5) en Maandag (6) alles rustig geweest. Ben Maandag nacht op brandwacht geweest.

Nota: Op die 6de Augustus 1900 het generaal Buller se magte die hele dag in Amersfoort vertoef, terwyl hulle gewag het dat hulle bagasie moe topdaag. Dit verklaar die relatiewe rustigheid op kommando. Generaal Chris Botha het van hierdie ruspose gebruik gemaak om sy kommando’s vir verdere teëstand te hergroepeer en te organiseer. –HL

Wind bitter koud en sterk. We hadden juist klaar met bidden toe Engelschen aankomen waren. Wÿk 2 bleef ‘n tydje in laagte links van Mr. Goodwins huis doch nadat Engelschen eenige kanonschoten op ons gelost hadden kregen we order positie te gaan nemen in randjes. ‘n Weinig terug, toe waren pas daar op Engelschen spionen kwamen niet op bult; we begonnen op hen te schieten. Onze paarden zetten op hul voor schooten en we moesten hen achterna zetten. Toen wÿ ‘n korten afstand geloopen hebben, zagen wÿ ‘n korten afstand geloopen hebben, zagen wÿ voetvolk langs [par?] over bult komen van G. Beukes.

Onze beiden Maxims en twee kanonnen deden uitstekend werk onder hem. De klein geweer kogels kwamen al veel bÿ ons terwyl wÿ voorwaarts zwoegen. Ik kreeg twee paarden by een der Maxims en terwÿl G. [Knobel?] en ik naar de ander paarden reden, trok ‘n klein geweer kogel by ons byna. Abraham [entendem? Wpmdem?] moet met mÿ terug, toen zÿn [Lukas?] ookt en ik onder bommen door terugjaagd en kregen onze burgers toen dat zÿ aan het retireeren waren. Genl. C. Botha[23] vroeg burgers om een der kanonnen te gaan uithelpen waarop [party?] Engelschen verschrikkelijk bombardeerden. Drie van ons joegen doch toen wÿ by kanonnen kwamen was het alreeds aangehaakt. Burgers vluchten toen op grooten schaal. Oom Jan, Lucas en mÿself ‘n randje storm storm en wachten de Engelschen af. Sr kwamen later nog eenige andere burgers, doch ze begonnen te gouw schieten. We schoten zeker op 800 treden naar Rooyes. Kanonnen werden 2000 treden van ons af getrokken en toen ik weer omkeek waren al de burgers aan het retireeren. Slecths drie van ons waren nog op het randje. We reden terug op zoek naar burgers langs Leeuwrand, doch zachen slechts ‘[n paar op het verste punt van den rand. Kanonnen begonnen toen hevig te vuuren, en spoedig joegen zÿ ook terug. Wÿ hadden ook hier onder de bommen moeten doorlopen. Toe reden we terug en vonden burgers aan Schulpsruit voor by Amersfoort. Onze houwitzerkanon schoot op Rooÿes, doch zoodra eerste bom by hem barste retireerde hÿ. We gingen by Rolfontein Amersfoort distr. Afzadelen. Zoover aan my bekend vier aan onze zÿde gewond. Abraham, [H^st?] en myzelf gingen op [Kromnek?] overnachten.

Nota: 7 Aug 1900 “Die vyand het vir sy hoëveld se dryfjag gereed gemaak. In die begin was hy daarmee egter baie versigtig en het deur aanhoudende bombardering van al die rantjies, waarin maar min burgers was, Amersfoort pas op 7 Aug bereik en Ermelo, wat slegs ses uur te perd daarvandaan le, eers op 12 Aug kon binnetrek.” TRANSVAALSE VERSKEIDENHEID. Albert Kuit. J.L. Van Schaik Bpk., Pretoria. 1940., bl. 59. Die poswese was ook nou heeltemal ineengestort. Die vyand het die poskoetse gevat. Die aanknopingspunte was vernietig. --HL

7 Aug 1900 “On the evening of 7 August Steyn and De Wet were to the north of Frederikstad Station where the men blew up a bridge and wrecked the railway line, and then the commando pushed up to the Mooi River.” A FEW MONTHS WITH THE BOERS The war reminiscences of a Russian Nursing sister Sophia Izedinova (Translated: C. Moody). Perskor Drukkers, Johannesburg, 1977, 968.04882 IZE ., bl. 130 [Hulle was op pad om Kruger te gaan ontmoet voor hy die land verlaat. Die Engelse swerm soos miere agter hulle aan hom Steyn to probeer keer en vang. --HL]

7 Aug 1900 “Nogeens is op 7 Augustus ‘n verwoede slag gelewer waarin Lourens Badenhorst[24] deur persoonlike dapperheid twee kanonne gered het en landmeter Victor Prins gewondes met groot dapperheid uit die geveg gebring het, voordat Amersfoort eindelik in die Engelse hande geval het.” DIE HELDE ALBUM. Verhaal en foto’s van aanvoerders en helde uit ons vryheidstryd. P.H.S. Van Zyl, Die Afrikaanse pers - Boekhandel, Johannesburg, 1944., bl.165

Vroeg kwam Andries van Beaumaris. Deputasie bracht schielÿk rapport, doch die was zeer ongunstig voor ons. We reden terug naar commando en vind die nog op Mr. Robertsons grond. VC Swart was uit op patroűlle, en kom onverwachts op Engelschen, die H Goodwin een slechte wond kosten. In nacht voortgetrokken tot by groot Pan.

Nota: 8 Aug 1900 Buller se mense begin weer marsjeer uit Amersfoort uit. “His next objective was Ermelo, a distance of about 13 miles.” Dis oop, verlate veld met slegs plaashuise wat in elk geval baie ver van mekaar geleë is. CASSEL’S HISTORY OF THE BOER WAR 1899-1902 Vol. II, Cassel & Company Ltd, London ., bl. 456

8 Aug 1901 Buller is by Rietspruit verby. Christiaan Botha trek nog voor hom uit met die meeste van sy mag. Sy verkenners was geduring rondom die flanke van die kolonne. “Everywhere there was sniping. Not a morning passed but some Mauser bullets dropped about the men as they cooked a hasty breakfast round the camp fires or fed their horses. It was harassing enough, but the damage was very litt.e; and the sniping had no effect on the nerces of men who had become accustomed to it by six month’s constant experience.” CASSEL’S HISTORY OF THE BOER WAR 1899-1902 Vol. II, Cassel & Company Ltd, London ., bl. 456

Dertig van ons trokken Engelschen tegemoed. L. Badenhorst gewond. Had het verschrikkelÿk zwaar hem uit te krÿgen. For particulars of to-days encounter with enemy refer to “head”-quarters.

Vrydag morgen kreeg Andries en mÿzelf verlof naar Beaumaris te gaan, een kar te gaan halen. Bleven Zaterdag, Zondag en Maandag op B. over.

11 Aug 1901 “On the 11^th the column arrived at Ermelo, after a most fatiguing march. The cavalry and mounted infantry had, of course, rambled for miles wide of the infantry, capturing a solitary burgher here and there, visiting farmhouses in search of arms, and being flouted and scowled at by the Boer women.” Die vrouens het hulle oral ‘n harde tyd gegee, maar blykbaar was daar nie een klagte oor skandelike gedrag van die Britte nie. Buller se leer het blykbaar as gentlemans opgetree. CASSEL’S HISTORY OF THE BOER WAR 1899-1902 Vol. II, Cassel & Company Ltd, London ., bl. 456

12 Aug 1901 “It seemed as though the advance of Buller’s mighty column had some intimidating effect upon the burghers who still hovered about the railway line. For on the 12^th August, 182 men of the Standerton commando rode into Standerton and surrendered to General Clery. On the same day Buller set out from Ermelo, marching and marching still. But Christian Botha was resolved that of he could help it he would not be driven back on Belfast. Wherefore, while Buller was at Ermelo the Boers who had hitherto been retiring before him made forced march to the eastward to Lake Chrissie. The effect of this was that they drew aside out of Buller’s path, and when he resumed his march upon Belfast he left Christan Botha on his right flank. For three weary days the Tommies tramped and trudged over kopje and krantz, through sand and bog. And ever in the rear of them lumbered the heavy ox-waggons. CASSEL’S HISTORY OF THE BOER WAR 1899-1902 Vol. II, Cassel & Company Ltd, London ., bl. 456

11 Aug 1900 Steyn en sy party is nog op pad vir hul ontmoeting met Kruger. Hulle is nou aan die suide van die Magaliesberg, en volg die pad van Rustenburg na Pretoria. PRESIDENT STEYN., bl.130

11 Aug 1900 “By Ermelo het veldk De Villiers die vyand ‘n verlies van 38 gedood en gewond besorg voordat hulle die dorp op 11 Augustus beset het.” DIE HELDE ALBUM. Verhaal en foto’s van aanvoerders en helde uit ons vryheidstryd. P.H.S. Van Zyl, Die Afrikaanse pers - Boekhandel, Johannesburg, 1944., bl. 165

Nota: 14 Aug 1900 “...en op 14 Augustus het genl Tobias Smuts by Carolina ‘n harde geveg gelewer al kon hy die besetting van die dorp nie verhinder nie. Voorts het Christiaan Botha en sy hhelde aan die slag van Dalmanutha langs die oosterspoorweg deelgeneem.” DIE HELDE ALBUM. Verhaal en foto’s van aanvoerders en helde uit ons vryheidstryd. P.H.S. Van Zyl, Die Afrikaanse pers - Boekhandel, Johannesburg, 1944., bl. 165

Kwamen commando by ons op Wydgelegen[26]. We zingen tot op het dorp Wakkerstroom.

Nota: 15 Aug 1901 “On the 15^th they [Buller’s army] came to Twyfelaar. Some scouts had ridden to the top of a high hill to look round, when they saw the flashing dot-das-dot of a heliograph.. A signaller read the message. It was from a friend - Gordon’s Brigade, the extreme right of General French’s division that got in touch... [Vinnig raak hulle in ‘n skermutseling met omtrent 100 Boere betrokke]... Being now in touch with French, Buller became part of the main army. And he rested for several days in order to get his transport uup and to enable Pole-CArew to push up to Middelburg from Balmoral. Twyfelaar was only 23 miles south of Belfast, sot that it was about a march and a half for Buller’s men. During the halt the enemy persistently hung round the right flank of Bulelr; and on the 20^th of Aug he sent out the 2^nd Gordons with some cavalry to act as scouts to see if they could find the enemy and drive him away from the immediate vicinity of the exposed flank. They had only proceeded 3 miles from camp when there burst upon them from close range a withering fire.” CASSEL’S HISTORY OF THE BOER WAR 1899-1902 Vol. II, Cassel & Company Ltd, London ., bl. 456

Had in voormiddag kerk. In namiddag gingen [abm?] [HwL?] {Andries??} en mÿzelf naar Pastorie en hadden het daar aangenaam.

Zÿn vroeg van Wakkerstroom vertrokken, zadelden te SlanR af. Overblefen lager daar, terwÿl wÿ met paarden commando tot by plaats van Kemp trokken.

Omdat [Utrechters?] nog niet opgedaagd hadden, moesten wÿ hier oorbleven. Kreeg een schop van paar dop mÿn borst, dat mÿne voor de oogen dit zwart worden, terwÿl ik ter aarde zonk. Wacht maater, [?] is [swaar?].

Oom Frans[27] naar Lea vertrokken om voor commando mielies te gaan halen. Kort voor zonsondergang begonnen we op te zadelen; en toen het donker word vertrokken wÿ en gingen naby Doornkop slapen. Heden morgen schoten de Engelschen eenige schoten op onze brandwachten.

Met dagbreek vertrokken we naar randjes ten westen van Doornkop. Engelsche shoten met twee kanonnen terwÿl ons kanon ook enige shoten loste. Van vÿandelÿke patrollie werd eenige gedood en 1 gevangen genomen. We kwamen laat vanmiddag in laager.

Verleden nacht op brandwacht geweest. Kwamen terug 3:30 S morgens. Kookte ketel, en met dagbreek vertrokken wÿ. We gingen tot by randje dichtby BuffelR en nadat onze kanon eenige schoten op kakie gelost hand, en de Maxim 13 Engelsche ruiters teruggeschieten had, stormden zoowat 15-20 burgers van Wÿk 1, 2 en 3, met artelleristen de treinspoor. Toen wy afgingen naar BuffelsR schoot Eng. Kanon eenige schoten op ons. Toen wÿ naby spoorlyn waren, kwamen zoowat acht Eng. Ruiters in gezicht; we schoten hen terug. Zoodra ik by spoorlyn kwam klim ik ‘n telegraaf draad op en begon draden af te knippen. Ik kreeg echter ‘n elektrische schok in arm. Ging naar twee khakis zoeken, doch zÿ hadden zoo ‘n sloot weggekropen dat ik hen niet vonden konden. In tuschen waren Artilleristen druk bezig met opblazen van spoor.

Hadden we geen dynamiet meer was trokken we terug. We hadden bommen aangelaat tot [onzer?] 40 burgers. Zoodra wÿ BuffelsR weer door waren, schoot bommen op ons. Een trop Ingelschen (zoowat 60) komen bult af aan over zÿde van BuffelsR. Zoowat 8 of 10 van ons stormden tot by Rivier en staken hen onder kogels totdat ze terug jagen. Er kwam toen orde maar naar lager terug te gaan, doch nadat wÿ weg waren staken somige van onze burgers weer een klomp Engelschen onder de kogels.

Nota ter agtergrond: 21 Aug 1900 Geveg van Bergendal vind plaas, vlak buite Belfast. Die slag duur altesaam ses dae. 4 000 Transvalers moes ‘n front van omtrent 35 myl hou teen ‘n aanvalsmag van minstens tien maal hul eie getalle. Dit sou die grootste slag van die oorlog wees, en ook die laaste stellingsveldslag van die oorlog.

1 Aug 1900 “Voorts het Christiaan Botha en sy helde aan die slag van Dalmanutha langs die oosterspoorweg deelgeneem. Met ‘n tienvoudige oormag van 60 000 man en 130 kanonne het Roberts die groot slag van Dalmanutha op 21 Aug 1900 met Botha aangeknoop, nadat Buller eindelik uit Natal tot besuide die oostelike spoorweg gevorder het, en die boere na ‘n reeks agterhoede-gevegte weerskante vna die spoorweg stellings ingeneem het. Sewe dae het die slag gewoed en ten laaste het die Engelse, op 27 Aug 1900, ‘n oorstelpende bombardement op ‘n koppie by Ber-en-dal gerig waar slegs 67 lede van die Johannesburgse Polisie onder komdt. Oosthuizen en luit. Pohlman gestasioneer was.

Buller se infanterie het soos sprinkane angeswerm, maar is keer op keer teruggeskiet terwyl die enkele bom- meksim op die kop ook verderf onder hulle gesaai het. Maar eindelik was die laaste patrone weggeskiet, terwyl nege van die klein besetting reeds gedood en talle verwond was. Die bajonette het teen die rant geflikker toe die orige manne wegspring. Eers op die 28ste het dit ons geluk om Nelspruit te breik waar die twee Presidente toe was.” UIT DIE DAGBOEK VAN ‘N WILDE BOER ., bl. 73-4

Die meeste perde was doodgeskiet, maar enige artilleriste het met die ammunisiewa weggehardloop. Ser-maj Biljoen sien S van Lier, ‘n gewonde manskap, aangesukkel, vat hom by die arm en help hom voetjie vir voetjie onder die koeels uit. So is dade van onvergelykbare dapperheid in hierdie laaste stellingslag verrig. Van die 67 man is 18 diid, inasluitende luitenante Pohlmann en Van der Merwe en sers, Pretorius jr., terwyl 20 verwond was, insluitende sers. Pretorius, sr. (‘Oom Ben’). DIE HELDE ALBUM. Verhaal en foto’s van aanvoerders en helde uit ons vryheidstryd. P.H.S. Van Zyl, Die Afrikaanse pers - Boekhandel, Johannesburg, 1944., bl. 166-7

We trokken weer vroeg uit doch Wakkerstroom moest in randjes rechts van Doornkop blywen. Swazieland en eentje Utrechters moesten zaam om spoorlyn op te breken. Het gelukte hen dan ook om Ingelschen terug te drÿven en brug by Wesselspruit op te blazen. Ze zagen 13 dooden en gewonden, en 20 paarden gewond en gedood.

Andries en myzelf kregen verlof naar lager te komen. Wy wouden Vrÿdag naar Wakkerstroom gaan, doch die wiel van de kar kwam uit en Oom Jan [en ik?] moesten te voet naar lager komen. Ds. Ackerman[28] was in lager.

Piet L, Andries en mÿzelf zyn naar Wakkerstroom gegaan om kar te laaten repareeren. Waren by Pastorie.

Heb vergeten te zeggen dat onze burgers Vrÿdag weer door Buffels Rivier waren, doch konden niet veel verrichten, slechts een bespannen “trolley” werd buit gemaakt. Ds. Ackerman heeft heden weer dienst gehouden in lager.

Berichten gekomen dat burgers te Machadodorp aan het vechten zÿn[29]. Swazielands politie naar Komati Poort gereden is; ook Wyk 2 van [Gaafsrivier/Gaafswaer/Gaafs waar?] VC [se?] Moolmans [kerk/tuis?] gegaan. Hebben daar overnachten, ben ook op brandwacht geweest.

Nota: 27 Augustus 1900. Veld-maarskalk Lord Frederick Robberts annekseer die Transvaal formeel, maar sy anneksasie is van weinige waarde. In streke waar aktiewe teëstand plaasvind word die anneksasie geïgnoreer, maar in ander streke, o.a. Wakkerstroom, word dit ernstig opgeneem en groot getalle Boere lê die wapen neer aan die Britse magte. Eers later sou hulle hulle fout ontdek, waarna die meeste die wapen weer opgeneem het.Uit na-oorlogse skadevergoedingseise blyk dit dat Len Labuschagne en verskeie ander familielede en ander burgers, tydens hierdie periode die wapen ingehandig het. In meeste gevalle was hulle oorgawe op Greylingstad. —HL

28 Aug 1900 “Die hoofmagte van Roberts en Buller het Machadodorp op 28 Agustus 1900 bereik end deurgedruk na Nooitgedacht by Waterval Onder om die paar duisend Britse soldate en offisiere, wat deur die Boere sedert die inname van Pta krygsgevange geneem was, te ontset. Botha het darem besluit om die 65 hoër offisiere mee te neem. Op Komatipoort het ons kommando voetgangers vir die eerste maal in die loop van die oorlog onder vuur gekom en op ‘n manier darem goed rekenskap van hulle gegee. ‘Generaal’ Pienaar, die bevelvoerende offisier, het met 600 man oorgegee aan die Portugese, en is na Portugal gestuur.” OP DIE TRANSVAALSE FRONT 1 Junie 1900 - 31 Okt 1900., E.J. Weeber., Nasionale Pers Bpk., Bloemfontein., 1942., 968.048421WEE ., bl. 51

Kwamen vroeg terug; regenden waternat, donderweer vreeslÿk. Gisteren was er zoowat 400 Engelschen naby [Hakpoort/Hekpoort?]. Onze patroelien (11 man) aldaar schoten op hen en ze zÿn teruggetroken. Andries en Jan G. naar Swart met rapport.

Andries, Daantjie S en myzelf uit op dag brandwag. We waren niet te ver of de mist trok verschrikkelÿk toe; we reden op gevoelens, meestal tot naby woning van Mr. Kemp; hier begon het te regenen en toen klaarde mist ‘n weinig op. Gingen aan by huis van Mr. Kemp en reden tot by pad die oor Mols Nek Slang Rivier doorgaat. Geen vyand te zien. Alle reden toen tot naby woning van Mr. Mol. Spioeneerden en keerden terug naar lager. We waren water nat; den heeldag regen.

Met rapport naar Landdrost Wakkerstroom. Regende sterk vanuit lager tot in dorp. In namiddag ‘n weinig zonneschÿn.

Om 3 uur vm begonnen we gereed te maken vertrekken. Zÿn om 4 uur vertrokken. Kwamen licht in dorp aan. Voormiddag kerk gehou. In namiddag een aangenaam tydje by Pastorie doorgebracht. Vertrokken met zonsondergang naar Mooipoort. Kwam 11 uur er aan. [Sliep wil?] [wat?]/

Nota: 2 Sept 1900 Lord Robberts writes Botha a letter in which he threatens to destroy all farms in the neighbourhood of railway lines that had been tampered with. He also wanted to get rid of the Boer wives, including old Mrs. Kruger. Botha is very angry about it.” This was to be the beginning of the end of the “gentleman’s war” GNL. LOUIS BOTHA. Johannes Meintjies 920 BOT., bl. 75.

Nota: 3 Sept 1900 “Kruger issues a declaration declaring Robberts’ proclamation of Transvaal being British colony as null and void. The British were now descending on Nelspruit and Kruger was persuaded to leave the Transvaal for Europe - never to return.” (Botha was with him in Nelspruit when the decision was taken. Botha was to see him again in Europe.) GNL. LOUIS BOTHA. Johannes Meintjies 920 BOT., bl. 69.

[15] Waarskynlik die plaas Wambad, aangrensend aan Witrivier en Wagendrift. Hierdie regeringsplaas was bekend vir sy warmwaterbronne.

[16] Ds. William Friedrich Knobel (25 Januarie 1866—2 Januarie 1916), volgens persoonlike mededeling van ‘n kleinseun, Prof. Deon Knobel, Kaapstad. Sy bediening was op Amersfoort tydens die oorlog, en later op Hartbeesfontein. ‘n Ander bekende kleinseun van Ds. Knobel, is Luitenant-generaal, professor Neil Knobel, voormalige geneesheer-generaal van die Suid-Afrikaanse weermag.

[17] “Franse kanon” was ‘n term wat vir die Franse Cruesot kanonne gebruik was. Hierdie kanonne was uiters modern en buitengewoon effektief vir hulle tyd.

[18] By navraag aan Maureen Brandon, het ek die volgende ontvang: Hi Herman. I only wish I *could* research GOODWIN. She's a real brick wall, this Adeline. All I know is that she married my husband's grandfather John Daniel BRANSON in 1900. My husband's cousin, who knew the old lady, said she recalls some vague stories about her riding across the veld in some way connected with the Boers. It seems unlikely her husband was a Boer sympathiser as, although he appears not to have been on the best of terms with the British Army, he named a son after Kitchener. Adeline GOODWIN was born in 1882 in Heidelberg, and married in "Greylingstad, Distrik Heidelberg", but I have been unable to trace her parentage. I'm sorry I can't help any more, and wish you all the best with your endeavour. Best wishes, Maureen

[19] Liddiet was ‘n perkussie springstof wat graag deur die Britse artillerie gebruik was. Dit was ‘n relatiewe nuwe uitvindsel ten tye van die Anglo-Boereoorlog. Diddiet was egter primêr bedoel om fortifikasies stukkend te skiet. Liddietbomme het gewoonlik nie vreeslik baie skade verder van die impaksone veroorsaak nie, maar dit het wel ‘n geel, effens giftige gas afgegee. Hierdie gas het tydens swaar bombardemente op Boerestellings, soms groot ongemak verskaf deur die keel te laat toetrek en slymvliese pynlik te laat opswel.

[20] Die 37mm Maxim-Nordenfeldt was een van die mees-suksesvolste wapens van die oorlog. Dit was ‘n ligte en uiters mobiele kanon wat maklik versteek kon word en wat ‘n hoë vuurtempo kon handhaaf deur sy 1 lb bommetjie in ‘n belt te voer, soos ‘n masjiengeweer. Die skade was dikwels relatief gelokaliseerd, maar die wapen het ‘n baie groot demoraliserende uitwerking op troepe gehad waar dit getref het. Die wapen se een groot nadeel was dat die maklik vasgeslaan het, en dan moeilik weer tot vuur gebring kon word. Dit was ‘n Britse wapen wat aanvanklik slegs deur die Boeremagte gebruik was, maar wat later ekstensief deur die Britse leer ook gebruik was.

[21] Word gelys as veldkornet in DIE BOERE OFFISIERE 1899-1902. Jacques Malan. J.P. Van der Walt Uitgewers, Pretoria, 1990 Eerste uitgawe. Geen verdere besonderhede word oor hom verstrek nie.

[22] Geen verwysing na ‘n “Captain Wilby” kon gevind word in Jaques Malan se “Die Boereoffisiere,” of in Ken Hallock se Verskepingslyste van Britse soldate nie.

[23] Generaal Christiaan (Chris) Botha. “Christiaan Botha, jonger broer van genl. Louis Botha, is op 6 Oktober 1894 naby Greytown, Natal, gebore en op 29 Oktober 1902 na ‘n operasie in Kokstad oorlede. Hy was een van die vroeë pioneers in Swaziland en was in die negentigerjare al kommandant van die Swazilandse Polisie op Bremersdorp (tans Manzini). Hy lei die Swaziland-kommando in 1899 na Natal en veg by Colenso, Spioenkop, Doornrand en Pietershoogte. In April 1900 word hy in die plek van genl. Lukas Meyer tot assistant-kommandant-generaal bevorder en veg in Noord-Natal by Melmoth, Vryheid en Itala en in Oos-Transvaal by Belfast. Op Schuinshoogte word hy deur genl. Buller genader met ‘n voorstel vir onvoorwaardelike oorgawe. Hy het die voorstel van die hand gewys. Hy was bevelvoerder van die suidoostelike kommando’s tot kort voor sy dood. As siek man was hy by die vredesberaad op Vereeniging.” DIE BOERE OFFISIERE 1899-1902. Jacques Malan. J.P. Van der Walt Uitgewers, Pretoria, 1990 Eerste uitgawe.

[24] Albert Kuit verwys in sy boek, “Transvaalse Gister,” na ‘n kommandant Adriaan Badenhorst. Moontlik was daar ‘n verwantskap tussen die twee persone. Adriaan Badenhorst was veldkornet van Wyk I, Wakkerstroom, tydens die Natalse inval later in die stryd, maar moes tydenlik as commandant van al Wakkerstroom en omgrense se oorblywende burgers optree om te keer dat die Natalse invallers in die rug aangeval word. Ene Koos Leonard word aangegee as ‘n skoonseun van die commandant.

[25] Waarskynlik dieselfde Zomershoek plaas waar sy latere stiefma en haar eerste man, Jozua Adriaan (Rooi Jozua” Joubert, getroud was. Dit was blykbaar ‘n Joubert plaas in die Amersfoort distrik.

[26] Die plaas Wydgelegen sou later aan sy seun, Herman Labuschagne, behoort. Die plaas sou in die familie bly tot en met die einde van 2004. Op Wydgelegen het sy neef Andries, by ‘n fontein gesit terwyl die mis dig toegetrek was. Meteens kom daar toe ‘n Britse soldaat uit die mis te voorskyn. Albei het gelyk na hulle gewere gegryp, maar Andries was vinniger, en toe die skoot klap het die soldaat by die fontein inmekaargesak en gesterwe.

[27] Kon dit sy pa se oudste broer, Francois Lourens, gewees het?

[28] Ds. DP Ackerman, leraar van die Wakkerstroom gemeente.

[29] Die beteken die nuus van die Slag van Bergendal het waarskynlik byna ‘n week later eers die Wakkerstroom kommando bereik. Na die slag van Dalmanutha, trek Kruger en Steyn beide na Waterval Onder weens die koue op Machadodorp. Here he met his executive every day.(Kruger het sleg gelyk. Hy het dik brille gedra, sy hare het skielik grys geword en hy het ‘n snor begin kweek. Hy was baie bekommerd want hy het begin hoor dat dit met Ouma Kruger sleg gaan aangesien sy siek geword het. Dit het ook skielik onveilig geword op Machadodorp na die groot slag van Bergendal en hulle moes padgee. Die Britte het nou deurgebreek deur Bergendal en was besig om na Waterval boven op te ruk, wat m.b.v. ‘N tonnel verbinf was met Waterval Onder. Hulle het vreeslik gehoop om op die manier vir Kruger en Steyn te vang. Louis Botha se vier duisend burgers en diminutiewe artilleriemag, had geen kans gestaan teen die 50 000 met hul swaar kanonne nie. Hy dring aan dat Kruger onmiddelik padgee. “The presidential party moved to Nelspruit on the Delegoa line (the western section was in British hands), halfway between Waterval Onder and the Portuguese border. Arriving in Nelspruit, they received the latest proclamation by Lord Robberts in which he annexed the South African Republic to the Empire on 1 Sept. The Orange Free State had been annexed on 24 May. FF245)

Anglo-Boereoorlog Dagboek van Leonardus Johannes Labuschagne

Anglo-Boereoorlog Dagboek
van
Leonardus Johannes Labuschagne